Mały Wersal · 1876

Pałac w Świerklańcu

Historia „Małego Wersalu” – od marzenia markizy do pustego placu w parku

Zobacz pałac w 3D →
← Wróć do pałacu

Pałac w Świerklańcu – historia „Małego Wersalu”

Ostatnia aktualizacja: 12 listopada 2026

W skrócie: w XIX wieku w Świerklańcu na Górnym Śląsku stał jeden z najwspanialszych pałaców Europy Środkowej. Zbudował go magnat Guido Henckel von Donnersmarck dla swojej żony, słynnej paryżanki markizy de Païva, według projektu architekta Luwru. W 1945 roku pałac spłonął, a jego ruiny wysadzono na początku lat 60. Do dziś przetrwały tarasy, fontanny z rzeźbami, Pałac Kawalera i piękny park.

01Ród Henckel von Donnersmarcków

Henckel von Donnersmarckowie byli jednym z najbogatszych rodów Śląska. Świerklaniec (niem. Neudeck) należał do nich przez ponad trzysta lat – aż do 1945 roku. Na skraju parku stał stary zamek rodu, który Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck przebudował w stylu angielskiego gotyku Tudorów.

Jego syn, Guido Henckel von Donnersmarck (1830–1916), był wielkim przemysłowcem – właścicielem kopalń i hut – i jednym z najbogatszych ludzi swoich czasów. W 1901 roku otrzymał tytuł księcia.

02Blanka – markiza de Païva

Najważniejszą kobietą w życiu Guida była Esther Lachmann, znana w Paryżu jako La Païva, a na Śląsku jako Blanka. Urodziła się w 1819 roku w Moskwie, w skromnej rodzinie, a w Paryżu stała się jedną z najsłynniejszych kobiet swojej epoki. Jej salon przy Polach Elizejskich odwiedzali pisarze tacy jak Gustave Flaubert i Émile Zola. Ten luksusowy dom – Hôtel de la Païva – stoi w Paryżu do dziś.

Guido był od niej o 11 lat młodszy. Pobrali się w Paryżu 28 października 1871 roku. Kilka lat później para opuściła Francję – mówiło się, że z powodu podejrzeń o szpiegostwo, choć nigdy tego nie udowodniono – i zamieszkała w Świerklańcu. To właśnie Blanka chciała, żeby zamiast starego, nieregularnego zamku powstała nowa, reprezentacyjna rezydencja.

03Budowa „Małego Wersalu”

Pałac zaprojektował francuski architekt Hector Lefuel – architekt cesarza Napoleona III i jeden z twórców przebudowy Luwru. Budowa trwała w latach 70. XIX wieku, a pałac ukończono około 1876 roku. Kosztował podobno około 10 milionów franków w złocie.

Wszystko było francuskie: architekt, rzeźbiarze i dekoratorzy. Rzeźby do ogrodu wykonał m.in. Emmanuel Frémiet, a wnętrza zdobili najlepsi artyści z Paryża, wśród nich rzeźbiarz Jules Dalou. Dlatego pałac nazywano Małym Wersalem lub Śląskim Wersalem.

Zobacz pałac w 3D →

„Jedną z najbardziej okazałych rezydencji dziewiętnastowiecznych na ziemiach polskich”– Marek Zgórniak, historyk sztuki

04Jak wyglądał pałac

Pałac miał wysokie, strome dachy w stylu francuskim, wieżę z kopułą pośrodku i bogato zdobione elewacje z kamienia i czerwonej cegły. Przed nim rozciągał się ogród francuski: tarasy, równe trawniki, alejki i fontanny z rzeźbami. Szerokie schody prowadziły w dół, aż do jeziora i przystani.

Wnętrza słynęły z przepychu – mówiono o onyksowych schodach i o „chińskim apartamencie”, ulubionym salonie Blanki. Znajdowały się tam też cenne zbiory: obrazy dawnych mistrzów, monety i starożytności. Wokół pałacu rozciągał się ogromny park krajobrazowy, a cały majątek obejmował pod koniec XIX wieku około 2500 hektarów.

05Życie w pałacu

Blanka spędziła w Świerklańcu ostatnie lata życia. Zmarła tu 21 stycznia 1884 roku. Guido ożenił się ponownie – z Katarzyną Slepcow – i dalej rozbudowywał majątek.

W latach 1903–1906 powstał w parku Pałac Kawalera, zaprojektowany przez berlińskiego architekta Ernsta von Ihne. Służył gościom rodziny – przyjeżdżał tu na polowania m.in. cesarz Wilhelm II. W tym samym czasie (1903–1905) przy kościele zbudowano mauzoleum, w którym spoczęli Guido i jego druga żona. Guido zmarł w Berlinie w 1916 roku.

06Rok 1945: pożar

W styczniu 1945 roku do Świerklańca wkroczyła Armia Czerwona. Pałac został splądrowany i podpalony. Spłonęły wnętrza, meble i zbiory. Tak skończyła się trwająca ponad trzy stulecia historia Donnersmarcków w Świerklańcu.

07Wysadzenie ruin

Wypalone mury stały jeszcze kilkanaście lat. Na początku lat 60. – źródła podają rok 1961 lub 1962 – władze PRL zdecydowały o wysadzeniu ruin. Zniknął wtedy także stary zamek rodu. W miejscu „Małego Wersalu” został pusty plac.

08Co zostało do dziś

09Stary zamek

Mały Wersal nie był jedyną rezydencją w parku. Na jego skraju stał stary zamek rodu – znacznie starszy od pałacu. W jego miejscu już wcześniej istniał kamienny zamek rycerski. W latach 1670–1680 Karol Maksymilian Henckel von Donnersmarck przebudował go na reprezentacyjną rezydencję w stylu renesansu, z ogrodem obok.

W XIX wieku Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck nadał zamkowi wygląd neogotycki, w duchu angielskiego gotyku Tudorów. Przez kilka lat oba budynki – stary zamek i nowy pałac – stały w parku obok siebie. W 1945 roku spłonęły razem, a ruiny starego zamku rozebrano na początku lat 60., w tym samym czasie co ruiny Małego Wersalu.

10Kościół Dobrego Pasterza i mauzoleum Donnersmarcków

Na skraju parku stoi do dziś neogotycki kościół Dobrego Pasterza, zbudowany w latach 1895–1897 (część źródeł podaje 1896–1897) według projektu architekta Juliusa Raschdorffa. Służył jako kaplica zamkowa i kościół dla urzędników majątku.

W latach 1903–1905 dobudowano połączone z kościołem krużgankiem mauzoleum rodu Henckel von Donnersmarcków z kryptą rodzinną. Spoczął w nim m.in. książę Guido. W 1945 roku kościół i mauzoleum zostały splądrowane i zniszczone, a odnowione w 1957 roku. Dziś kościół jest zabytkiem wpisanym do rejestru województwa śląskiego.

11Pałac Kawalera

Pałac Kawalera (dawniej Dom Kawalerów) powstał w latach 1903–1906 według projektu berlińskiego architekta Ernsta von Ihne. Był domem dla gości i członków rodziny – zatrzymywała się w nim arystokracja przyjeżdżająca na polowania, a gościem Donnersmarcków bywał cesarz Wilhelm II.

To jedyny budynek rezydencji, który przetrwał wojnę. Po 1945 roku mieścił m.in. ośrodek szkoleniowy górnictwa, a dziś odbywają się w nim wydarzenia kulturalne i zwiedzanie z opowieścią o rodzie Donnersmarcków.

12Rzeźby i fontanny Frémieta

Ogród przed pałacem zdobiły rzeźby francuskiego artysty Emmanuela Frémieta. Najbardziej znana jest fontanna z trzema postaciami kobiet podtrzymującymi sferę armilarną, nazywana Trzema Gracjami – stoi do dziś w centralnym miejscu przed dawnym pałacem i jest symbolem parku.

Na tarasie zachowały się także dynamiczne grupy rzeźb przedstawiające walczące zwierzęta. Pałac zniknął, ale rzeźby przetrwały – to dzięki nim najłatwiej wyobrazić sobie dawny przepych tego miejsca.

13Park krajobrazowy

Pałac otaczał rozległy, liczący ok. 150 hektarów park krajobrazowy w stylu angielskim. Pierwszy, renesansowy ogród powstał najpewniej w latach 1670–1680, a w XIX wieku park przekształcono w swobodny krajobraz z tarasami, kaskadą stawów połączonych kładkami, wyspami i starymi drzewami.

Po 1945 roku majątek przejęło państwo, a przez kolejne dziesięciolecia działała tu szkoła rolnicza. Dziś park jest otwarty dla spacerowiczów i należy do najpiękniejszych założeń parkowych na Śląsku.

14Jak zwiedzać

Park w Świerklańcu leży w powiecie tarnogórskim (województwo śląskie) i jest otwarty dla spacerowiczów. Gmina organizuje zwiedzanie Pałacu Kawalera z opowieścią o rodzie Henckel von Donnersmarcków, a na jego fasadzie wyświetlany bywa pokaz świetlny o miłości Blanki i Guida. Aktualne godziny i terminy sprawdzisz na stronie Gminy Świerklaniec.

A jeśli chcesz zobaczyć, jak to wszystko wyglądało przed 1945 rokiem – wejdź do naszego modelu 3D i przejdź się po pałacu i parku.

Zobacz pałac w 3D →

15Najważniejsze daty

16Źródła

Model 3D na tej stronie to rekonstrukcja artystyczna. Jeśli masz stare zdjęcia lub wiesz coś więcej o pałacu – napisz do mnie.