Pałac w Świerklańcu – historia „Małego Wersalu”
Ostatnia aktualizacja: 12 listopada 2026
01Ród Henckel von Donnersmarcków
Henckel von Donnersmarckowie byli jednym z najbogatszych rodów Śląska. Świerklaniec (niem. Neudeck) należał do nich przez ponad trzysta lat – aż do 1945 roku. Na skraju parku stał stary zamek rodu, który Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck przebudował w stylu angielskiego gotyku Tudorów.
Jego syn, Guido Henckel von Donnersmarck (1830–1916), był wielkim przemysłowcem – właścicielem kopalń i hut – i jednym z najbogatszych ludzi swoich czasów. W 1901 roku otrzymał tytuł księcia.
02Blanka – markiza de Païva
Najważniejszą kobietą w życiu Guida była Esther Lachmann, znana w Paryżu jako La Païva, a na Śląsku jako Blanka. Urodziła się w 1819 roku w Moskwie, w skromnej rodzinie, a w Paryżu stała się jedną z najsłynniejszych kobiet swojej epoki. Jej salon przy Polach Elizejskich odwiedzali pisarze tacy jak Gustave Flaubert i Émile Zola. Ten luksusowy dom – Hôtel de la Païva – stoi w Paryżu do dziś.
Guido był od niej o 11 lat młodszy. Pobrali się w Paryżu 28 października 1871 roku. Kilka lat później para opuściła Francję – mówiło się, że z powodu podejrzeń o szpiegostwo, choć nigdy tego nie udowodniono – i zamieszkała w Świerklańcu. To właśnie Blanka chciała, żeby zamiast starego, nieregularnego zamku powstała nowa, reprezentacyjna rezydencja.
03Budowa „Małego Wersalu”
Pałac zaprojektował francuski architekt Hector Lefuel – architekt cesarza Napoleona III i jeden z twórców przebudowy Luwru. Budowa trwała w latach 70. XIX wieku, a pałac ukończono około 1876 roku. Kosztował podobno około 10 milionów franków w złocie.
Wszystko było francuskie: architekt, rzeźbiarze i dekoratorzy. Rzeźby do ogrodu wykonał m.in. Emmanuel Frémiet, a wnętrza zdobili najlepsi artyści z Paryża, wśród nich rzeźbiarz Jules Dalou. Dlatego pałac nazywano Małym Wersalem lub Śląskim Wersalem.
„Jedną z najbardziej okazałych rezydencji dziewiętnastowiecznych na ziemiach polskich”– Marek Zgórniak, historyk sztuki
04Jak wyglądał pałac
Pałac miał wysokie, strome dachy w stylu francuskim, wieżę z kopułą pośrodku i bogato zdobione elewacje z kamienia i czerwonej cegły. Przed nim rozciągał się ogród francuski: tarasy, równe trawniki, alejki i fontanny z rzeźbami. Szerokie schody prowadziły w dół, aż do jeziora i przystani.
Wnętrza słynęły z przepychu – mówiono o onyksowych schodach i o „chińskim apartamencie”, ulubionym salonie Blanki. Znajdowały się tam też cenne zbiory: obrazy dawnych mistrzów, monety i starożytności. Wokół pałacu rozciągał się ogromny park krajobrazowy, a cały majątek obejmował pod koniec XIX wieku około 2500 hektarów.
05Życie w pałacu
Blanka spędziła w Świerklańcu ostatnie lata życia. Zmarła tu 21 stycznia 1884 roku. Guido ożenił się ponownie – z Katarzyną Slepcow – i dalej rozbudowywał majątek.
W latach 1903–1906 powstał w parku Pałac Kawalera, zaprojektowany przez berlińskiego architekta Ernsta von Ihne. Służył gościom rodziny – przyjeżdżał tu na polowania m.in. cesarz Wilhelm II. W tym samym czasie (1903–1905) przy kościele zbudowano mauzoleum, w którym spoczęli Guido i jego druga żona. Guido zmarł w Berlinie w 1916 roku.
06Rok 1945: pożar
W styczniu 1945 roku do Świerklańca wkroczyła Armia Czerwona. Pałac został splądrowany i podpalony. Spłonęły wnętrza, meble i zbiory. Tak skończyła się trwająca ponad trzy stulecia historia Donnersmarcków w Świerklańcu.
07Wysadzenie ruin
Wypalone mury stały jeszcze kilkanaście lat. Na początku lat 60. – źródła podają rok 1961 lub 1962 – władze PRL zdecydowały o wysadzeniu ruin. Zniknął wtedy także stary zamek rodu. W miejscu „Małego Wersalu” został pusty plac.
08Co zostało do dziś
- Tarasy i ogród francuski – układ ogrodu przed pałacem przetrwał do dziś.
- Fontanny z rzeźbami – w tym rzeźby Emmanuela Frémieta i fontanna z trzema postaciami kobiet trzymającymi kulę.
- Pałac Kawalera – jedyny zachowany budynek rezydencji.
- Kościół i mauzoleum Donnersmarcków na skraju parku.
- Park – rozległy, z jeziorem, stawami, starymi drzewami i kamiennym mostem.
09Stary zamek
Mały Wersal nie był jedyną rezydencją w parku. Na jego skraju stał stary zamek rodu – znacznie starszy od pałacu. W jego miejscu już wcześniej istniał kamienny zamek rycerski. W latach 1670–1680 Karol Maksymilian Henckel von Donnersmarck przebudował go na reprezentacyjną rezydencję w stylu renesansu, z ogrodem obok.
W XIX wieku Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck nadał zamkowi wygląd neogotycki, w duchu angielskiego gotyku Tudorów. Przez kilka lat oba budynki – stary zamek i nowy pałac – stały w parku obok siebie. W 1945 roku spłonęły razem, a ruiny starego zamku rozebrano na początku lat 60., w tym samym czasie co ruiny Małego Wersalu.
10Kościół Dobrego Pasterza i mauzoleum Donnersmarcków
Na skraju parku stoi do dziś neogotycki kościół Dobrego Pasterza, zbudowany w latach 1895–1897 (część źródeł podaje 1896–1897) według projektu architekta Juliusa Raschdorffa. Służył jako kaplica zamkowa i kościół dla urzędników majątku.
W latach 1903–1905 dobudowano połączone z kościołem krużgankiem mauzoleum rodu Henckel von Donnersmarcków z kryptą rodzinną. Spoczął w nim m.in. książę Guido. W 1945 roku kościół i mauzoleum zostały splądrowane i zniszczone, a odnowione w 1957 roku. Dziś kościół jest zabytkiem wpisanym do rejestru województwa śląskiego.
11Pałac Kawalera
Pałac Kawalera (dawniej Dom Kawalerów) powstał w latach 1903–1906 według projektu berlińskiego architekta Ernsta von Ihne. Był domem dla gości i członków rodziny – zatrzymywała się w nim arystokracja przyjeżdżająca na polowania, a gościem Donnersmarcków bywał cesarz Wilhelm II.
To jedyny budynek rezydencji, który przetrwał wojnę. Po 1945 roku mieścił m.in. ośrodek szkoleniowy górnictwa, a dziś odbywają się w nim wydarzenia kulturalne i zwiedzanie z opowieścią o rodzie Donnersmarcków.
12Rzeźby i fontanny Frémieta
Ogród przed pałacem zdobiły rzeźby francuskiego artysty Emmanuela Frémieta. Najbardziej znana jest fontanna z trzema postaciami kobiet podtrzymującymi sferę armilarną, nazywana Trzema Gracjami – stoi do dziś w centralnym miejscu przed dawnym pałacem i jest symbolem parku.
Na tarasie zachowały się także dynamiczne grupy rzeźb przedstawiające walczące zwierzęta. Pałac zniknął, ale rzeźby przetrwały – to dzięki nim najłatwiej wyobrazić sobie dawny przepych tego miejsca.
13Park krajobrazowy
Pałac otaczał rozległy, liczący ok. 150 hektarów park krajobrazowy w stylu angielskim. Pierwszy, renesansowy ogród powstał najpewniej w latach 1670–1680, a w XIX wieku park przekształcono w swobodny krajobraz z tarasami, kaskadą stawów połączonych kładkami, wyspami i starymi drzewami.
Po 1945 roku majątek przejęło państwo, a przez kolejne dziesięciolecia działała tu szkoła rolnicza. Dziś park jest otwarty dla spacerowiczów i należy do najpiękniejszych założeń parkowych na Śląsku.
14Jak zwiedzać
Park w Świerklańcu leży w powiecie tarnogórskim (województwo śląskie) i jest otwarty dla spacerowiczów. Gmina organizuje zwiedzanie Pałacu Kawalera z opowieścią o rodzie Henckel von Donnersmarcków, a na jego fasadzie wyświetlany bywa pokaz świetlny o miłości Blanki i Guida. Aktualne godziny i terminy sprawdzisz na stronie Gminy Świerklaniec.
A jeśli chcesz zobaczyć, jak to wszystko wyglądało przed 1945 rokiem – wejdź do naszego modelu 3D i przejdź się po pałacu i parku.
15Najważniejsze daty
- 1830 – urodził się Guido Henckel von Donnersmarck.
- 1871 – ślub Guida z markizą de Païva w Paryżu.
- lata 70. XIX w. – budowa pałacu według projektu Hectora Lefuela; ukończenie ok. 1876 r.
- 1884 – śmierć Blanki w Świerklańcu.
- 1901 – Guido otrzymuje tytuł księcia.
- 1903–1906 – budowa Pałacu Kawalera.
- 1916 – śmierć Guida.
- 1945 – pałac splądrowany i spalony.
- 1961/1962 – wysadzenie ruin.
16Źródła
- Marek Zgórniak, „Pałac w Świerklańcu – zapomniane dzieło Hectora Lefuela”, w: Architektura XIX i początku XX wieku, Wrocław 1991 (PDF).
- Zbigniew Tołłoczko, „Kostium francuski w architekturze XIX wieku…”, Wiadomości Konserwatorskie 48/2016 (PDF).
- „Dama pięciorga nazwisk”, Rzeczpospolita (rp.pl).
- Dzieje.pl / PAP – o wystawie „Pałac pełen blasku” (dzieje.pl).
- Zabytek.pl – kaplica z mauzoleum Donnersmarcków (zabytek.pl).
- Gmina Świerklaniec – zwiedzanie (samorzad.gov.pl).
- Wikipedia: Neudeck Palace, Guido Henckel von Donnersmarck, La Païva.
Model 3D na tej stronie to rekonstrukcja artystyczna. Jeśli masz stare zdjęcia lub wiesz coś więcej o pałacu – napisz do mnie.